Një reflektim editorial për 8 Marsin
Dita Ndërkombëtare e Gruas, 8 Marsi, është një moment reflektimi për rolin dhe kontributin e grave në shoqëri. Përtej simbolikës së festës, kjo ditë është edhe një mundësi për të kujtuar historitë e grave që kanë sfiduar kufijtë e kohës së tyre dhe kanë ndihmuar në formësimin e identitetit kulturor, shoqëror dhe intelektual shqiptar.
Historia shqiptare shpesh është treguar përmes figurave politike apo ushtarake mashkullore. Megjithatë, në të gjitha epokat kanë ekzistuar gra që kanë ndikuar fuqishëm në arsim, art, shkencë dhe emancipim shoqëror. Disa prej tyre janë bërë figura të njohura, ndërsa të tjera mbeten ende pak të përmendura, pavarësisht rolit të tyre.
Nga mbretëreshat ilire te humanistet e botës
Në rrënjët më të hershme të historisë së rajonit tonë qëndron figura e Teuta, mbretëresha ilire që sundoi në shekullin III para erës sonë. Në një epokë ku pushteti ishte pothuajse ekskluzivisht mashkullor, ajo përfaqëson një nga figurat më të hershme të lidershipit femëror në Ballkan.
Shekuj më vonë, një tjetër grua shqiptare do të bëhej simbol global i humanizmit, Nënë Tereza. E njohur në mbarë botën për përkushtimin e saj ndaj të varfërve dhe të braktisurve, ajo mbetet një nga figurat më të njohura shqiptare në historinë moderne.
Pionieret e arsimit dhe emancipimit
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, një brez grash shqiptare u bë pjesë e përpjekjeve për arsimin dhe emancipimin e shoqërisë.
Motrat Sevasti Qiriazi dhe Parashqevi Qiriazi janë ndër figurat më të rëndësishme të kësaj periudhe. Ato kontribuan në zhvillimin e arsimit për vajzat dhe në përpjekjet për standardizimin e gjuhës shqipe gjatë Kongresit të Manastirit, një moment kyç për identitetin kulturor shqiptar.
Kushe Micja ka hapur shkollën e parë femërore në Shkodër, në 1862 e mësuesja e parë grua ka qenë Hajrije Kraja më 1920 në Shkodër. Persefoni Treni ishte drejtuesja e parë e një shkolle për vajza, në Pogradec në 1917.
Një tjetër figurë e rëndësishme e kësaj periudhe është Urani Rumbo, e cila u bë një nga zërat e parë për të drejtat dhe arsimimin e grave shqiptare.
Në tetor të vitit 1929 sheh dritën e botimit “Shqiptarka”, organi i shoqnisë “Gruaja shqiptare”, e themelueme prej princeshës Senije Zogu në Tiranë. Qysh në numrin e parë gjejmë tre artikuj respektivisht prej Lumo Skendos
(Gruaja dhe jeta, ff. 4-5), dhe Afërdita Erbapi.
Në historinë kombëtare shqiptare ka hyrë gjithashtu edhe Marigo Posio, gruaja që qëndisi flamurin që u ngrit gjatë shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë.
Një nga intelektualet e para shkodrane ishte Shaqe Çoba Shiroka, themeluese e Komitetit “Gruaja Shqiptare”, veprimtare e lëvizjes për lirinë kombëtare dhe emacipimin e gruas, që mendohet si gruaja e parë shqiptare që ka ndjekur universitet.
Ikbal Çika ka qenë femra e parë gazetare shqiptare dhe e para pronare femër (botuese) e revistës ekonomike-letrare “Java” në 1937. Ajo hapi rrugën për fillimet e përfshirjes së grave në të gjitha fushat e jetës dhe dha një kontribut të rëndësishëm në ngritjen e nivelit arsimor, kulturor, emancipues për gratë.
Zonja e parë e radios shqiptare Kaliopi Plasari Nushi, ishte spikerja e parë që përshëndeti shqiptarët në krijimin e radio”Tirana” më 1938.
Gra që sfiduan kufijtë e kohës së tyre
Historia shqiptare njeh edhe gra që sfiduan normat shoqërore dhe politike të epokës së tyre.
Një prej tyre është Musine Kokalari, shkrimtarja e parë shqiptare që botoi tregime dhe një nga intelektualet më të guximshme të shekullit XX. Përveç kontributit në letërsi, ajo mbetet simbol i mendimit të lirë dhe i rezistencës intelektuale.
Ollga Plumbi ishte feministe, aktiviste dhe politikan shqiptare. Ajo gjithashtu u zgjodh deputete e parlamentit shqiptar në vitin 1945, si deputetja e dytë më e votuar, vetëm pas vetë Enver Hoxhës, por u bë e njohur si një nga feministët e para në Shqipëri.
Në shkencë, një figurë e rëndësishme është Sabiha Kasimati, biologe dhe studiuese e njohur për punën e saj mbi faunën shqiptare. Ajo konsiderohet një nga shkencëtaret e para shqiptare që dha kontribut në kërkimin shkencor modern.
Në fusha të tjera profesionale, shumë gra shqiptare hapën rrugë të reja në shoqëri. Ndër to përmenden arkitektja Valentina Pistoli, kirurgia Qemoran Toptani dhe juristja Erifili Bezhani, të cilat përfaqësojnë brezin e parë të grave shqiptare në profesione që deri atëherë konsideroheshin të paarritshme për to.
Arti dhe kultura si hapësira të krijimtarisë
Një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë kulturore shqiptare është ndërtuar edhe nga artiste dhe krijuese të shquara.
Në artet pamore spikat Androniqi Zengo Antoniu, një nga piktoret e para profesioniste shqiptare. Në artin bashkëkohor, një figurë e rëndësishme është Lumturi Blloshmi, e njohur për eksperimentimin dhe qasjen konceptuale në krijimtarinë e saj.
Luçie Serreqi është poetja dhe përkthyesja shkodrane e viteve ’30, nën pseudonimin “Lux Secreta”.
Në muzikë, disa nga zërat që kanë shënuar historinë kulturore shqiptare janë Tefta Tashko-Koço, Marie Kraja, Vaçe Zela dhe Nexhmije Pagarusha, artiste që kanë ndikuar në zhvillimin e muzikës shqiptare për dekada.
Në skenën ndërkombëtare të operës sot spikat Inva Mula, një nga sopranot më të njohura shqiptare që ka interpretuar në skenat më prestigjioze të botës.
Kinemaja shqiptare ka njohur gjithashtu figura të rëndësishme femërore. Xhanfise Keko mbetet një nga regjizoret më të rëndësishme të kinemasë shqiptare, e njohur për filmat e saj për fëmijë që kanë mbetur në kujtesën e publikut.
Eleni Qirici është femra e parë shqiptare qe aktroi në Hollywood. Ajo ishte një vajzë e bukur, me ëndrra që u bë e famshme në Hollywood dhe arriti majat e karrierës. Eleni e vinte gjithmonë në dukje faktin që ishte shqiptare.
Në teatër dhe film spikasin edhe aktoret Edi Luarasi dhe Violeta Manushi, të cilat kanë lënë një trashëgimi të rëndësishme artistike.
Ndërkohë, poezia shqiptare është pasuruar nga zëri i Selfixhe Broja, ndërsa kujtesa historike është dokumentuar edhe nga autore si Liri Lubonja, e njohur për shkrimet e saj autobiografike.
Një trashëgimi që vazhdon
Lista e grave shqiptare që kanë lënë gjurmë në histori është shumë më e gjatë. Ajo përfshin aktiviste, artiste, shkencëtare dhe profesioniste që kanë kontribuar në mënyra të ndryshme në zhvillimin e shoqërisë shqiptare.
Historia e tyre dëshmon se përparimi i një shoqërie nuk është rezultat vetëm i veprimit të një gjinie apo një brezi, por i një përpjekjeje të përbashkët ku gratë kanë pasur gjithmonë një rol të rëndësishëm.
Në këtë 8 Mars, kujtimi i këtyre figurave është një mënyrë për të vlerësuar jo vetëm atë që kanë arritur, por edhe rrugën që kanë hapur për brezat e ardhshëm. Nëpërmjet punës, talentit dhe guximit të tyre, ato kanë dëshmuar se historia shqiptare është edhe historia e grave që krijuan, mësuan dhe frymëzuan.