Një kolibri, një majmun merimangë, një mace e zezë dhe pilivesa – çfarë na tregojnë kafshët e paraqitura në një prej pikturave më ikonike të Frida Kahlo-s për traumën, qëndrueshmërinë dhe dëshirën e saj sfiduese?
“Fridamania” është në kulmin e saj. Fama e Frida Kahlo-s, superyllit të artit meksikan, u shndërrua në një fenomen të vërtetë pas vdekjes së saj, në vitin 1954, në moshën 47-vjeçare. Edhe sot, ajo mbetet një nga figurat kulturore më të pranishme dhe më të njohura në botë. Imazhet e saj – të guximshme, sensuale, të drejtpërdrejta, por njëkohësisht jashtëzakonisht të ndërlikuara – vazhdojnë të frymëzojnë artistë e aktivistë dhe shfaqen në një pafundësi produktesh e objektesh të kulturës pop.
Historia e trazuar e jetës së Kahlo-s – nga aksidenti katastrofik që i shkaktoi dëmtime të rënda dhe dhimbje të përhershme, te martesa e vështirë me piktorin Diego Rivera dhe marrëdhëniet e saj të shumta me burra e gra – është e pranishme në mënyrë të fuqishme në autoportretet e saj. Arti i saj ndihmoi në revolucionarizimin e këtij zhanri, duke e shndërruar autoportretin nga një paraqitje formale në një mënyrë të drejtpërdrejtë dhe të lëvizshme të shprehjes së vetes, ku ndërthuren bukuria, trauma dhe dëshirat e pathëna.
Nga 55 autoportretet që ajo realizoi, një pjesë e madhe përfshin edhe kafshë – dëshmi e dashurisë së saj të veçantë për botën shtazore. Në qendër të një ekspozite të re në Tate Modern, “Frida: Making Her Self Up”, qëndron një kryevepër e vitit 1940, Autoportret me gjerdan me gjemba dhe kolibr.
Brenda kësaj pikture të fuqishme fshihet një pasuri detajesh për Kahlo-n dhe jetën e saj. Duke shqyrtuar me kujdes mënyrën se si ajo paraqet kafshët, mund të zbulojmë frikërat, dobësitë, forcën dhe pasionet e saj më intime. Në të njëjtën kohë, portreti na ofron një vështrim mbi rolin e rëndësishëm që kafshët e dashura të Kahlo-s luajtën në jetën dhe imagjinatën e saj artistike.
Ekziston një referencë në folklorin meksikan që lidhet me kolibrin: besohej se mbajtja e një kolibri si hajmali mund të ndihmonte në rikthimin e një dashurie të humbur. — Tobias Ostrander
Sfondi i dendur dhe i gjelbër i pikturës përcjell një ndjesi të fortë nxehtësie tropikale. Gjethet e harlisura krijojnë një kontrast të theksuar me tonet e errëta të kafshëve që rrethojnë Kahlon, të cilat janë paraqitur me një vëmendje të jashtëzakonshme ndaj detajeve: sytë vezullues të maces, shpina e saj e harkuar me qimet e ngritura dhe vështrimi dinak i majmunit.
Ndërkohë, ne gjendemi shumë pranë vetë Kahlos: faqet dhe buzët e saj të skuqura, pikat e errëta të gjakut që rrjedhin poshtë jakës dhe shprehja stoike e fytyrës, që përballon dhimbjen pa u dorëzuar.
Autoportret me gjerdan me gjemba dhe kolibr (1940), nga Frida Kahlo, është paraqitur në një ekspozitë në Tate Modern.
(Krediti: Nickolas Muray / Koleksioni i Artit Meksikan)
Kjo pikturë e jashtëzakonshme u krijua në një periudhë të trazuar të jetës së Frida Kahlo-s. Ajo sapo ishte divorcuar nga Diego Rivera — megjithëse të dy do të martoheshin përsëri po atë vit — ndërsa edhe lidhja e saj e gjatë me fotografin amerikan Nickolas Muray po i afrohej fundit.
“Gati për t’u hedhur mbi të”
Kahlo paraqitet si figura qendrore e një skene të mbushur me simbole. Rreth qafës së saj varet një kolibër – një krijesë që tradicionalisht lidhet me lirinë, por edhe me Huitzilopochtli-n, perëndinë azteke të luftës. Këtu, kolibri duket i pajetë. Mbi shpatullën e saj të djathtë qëndron majmuni i saj shtëpiak, dhuratë nga Diego Rivera, i cili luan me gjerdanin prej gjembash rreth qafës së saj, duke i shkaktuar gjakosje. Në anën e majtë shfaqet një mace e zezë, në dukje ogurzezë.
“Është shumë mbresëlënëse mënyra se si ajo e shikon drejtpërdrejt shikuesin: jo në mënyrë sfiduese, por pa asnjë rezistencë apo ngurrim”, i thotë BBC-së Tobias Ostrander, kurator në Tate Modern. “Ekziston edhe një referencë folklorike që lidhet me vetë kolibrin: një traditë e mbajtjes së një kolibri si hajmali për të rikthyer një dashuri të humbur.”
Ostrander vëren gjithashtu se forma e kolibrit i bën jehonë vetullës së vetme karakteristike të Kahlos: “Ajo krijon një dialog mes këtij objekti dhe fytyrës së saj.”
Kahlo jetoi me shumë kafshë dhe ato ishin pjesë e jetës së saj të përditshme. “Majmuni është një simbol i vuajtjes emocionale që ajo përjetonte për shkak të Riverës, ndërsa macja duket sikur është gati të hidhet mbi të”, shpjegon Ostrander.
Por, në vend që të jetë thjesht një ogur i keq, macja e zezë mund të shihet si një kafshë mbrojtëse e Kahlos, e mbushur me një fuqi që ende nuk është shfaqur. “Ekziston ajo ndjenjë cenueshmërie, por njëkohësisht edhe force – një lloj shpirti mbrojtës pranë saj.”
Në flokët e saj janë gërshetuar fije të bukura ngjyrë vjollcë dhe gjilpëra argjendi në formë fluturash, të cilat Kahlo i zotëronte. Mbi to shfaqen forma që ngjajnë me lule pilivesash, një element që Ostrander e sheh si një referencë metaforike dhe thuajse magjike.
“Ato janë një hibrid fantastik që nuk mund të ekzistonte në realitet dhe mbart simbolikë nga kontekste të ndryshme kulturore. Në kulturën indigjene meksikane, si pilivesat, ashtu edhe fluturat lidhen me rilindjen e shpirtit”, shpjegon ai.
Kjo përzierje simbolesh tregon se sa e sofistikuar ishte mënyra se si Frida Kahlo ndërthurte në artin e saj dhimbjen personale, dashurinë, kulturën, natyrën dhe idenë e rilindjes.
Kahlo – e fotografuar këtu në vitin 1938 – mbetet një figurë ikonike në historinë e artit, ndikimi i së cilës ndihet edhe sot (Krediti: Julien Levy/ Muzeu i Artit të Filadelfias)
Këto detaje të pasura pasqyrojnë gjithashtu trashëgiminë mestize të Kahlos, pra përzierjen e prejardhjes indigjene me atë evropiane. Në kulturat para-hispanike, majmuni merimangë lidhej me krijimtarinë, gjallërinë dhe pjellorinë e pakontrolluar.
Ndërkohë, gjerdani me gjemba që rrethon qafën e Kahlos sjell ndër mend martirizimin fetar dhe ikonografinë e pikturave fetare të Meksikës koloniale.
“Për një artiste grua që ta paraqiste veten si Krishti ishte diçka mjaft e guximshme për atë kohë”, thotë Ostrander, duke theksuar se Kahlo krijoi disa nga veprat e saj më ambicioze gjatë viteve 1939–1940.
Çfarë simbolizojnë kafshët në pikturat e Kahlos?
Kafshët që Frida Kahlo vendoste në pikturat e saj shpesh janë parë si diçka ekzotike ose surrealiste. Por në të vërtetë, ato lidhen ngushtë me jetën, ndjenjat dhe përvojat e saj.
Në një intervistë për revistën Time në vitin 1953, Kahlo tha:
“Menduan se isha surrealiste, por nuk isha. Unë nuk pikturoja ëndrra. Pikturoja realitetin tim.”
Shtëpia e Kahlos u bë si një botë – është më shumë një situatë si në Arkën e Noes sesa diçka e trishtueshme – Tobias Ostrander
Ajo u rrit e rrethuar nga kafshë në shtëpinë e saj, Casa Azul, në periferi të Mexico City. Kafshët i bënin shoqëri dhe i jepnin ngushëllim kur qëndronte e shtrirë në shtrat për shkak të poliomielitit që kishte kaluar në fëmijëri dhe që i la pasoja të përhershme. Më pas, në moshën 18-vjeçare, ajo pësoi një aksident të rëndë me autobus, i cili i dëmtoi shtyllën kurrizore dhe e la me dhimbje të vazhdueshme për pjesën tjetër të jetës.
Në moshë madhore, Kahlo mbajti shumë kafshë shtëpiake që i donte, mes tyre majmunë merimangë, zogj, qen meksikanë pa qime dhe një kaproll. Diego Rivera madje ndërtoi një strukturë në formë piramide për të strehuar kopshtin e saj zoologjik.
Kahlo e pikturonte shpesh veten së bashku me kafshët e saj, në vepra të tilla si Self-Portrait with Monkey (1938) dhe Me and My Parrots (1941). Ndonjëherë, kufiri mes saj dhe kafshëve bëhet edhe më i paqartë. Në The Wounded Deer (1946), Kahlo paraqitet si një dre i egër, trupi i të cilit është shpuar brutalisht nga shigjetat e gjuetarëve.
Në fund të skenës shfaqet fjala “carma” (karma), që lidhet me idenë e vuajtjes si pjesë e fatit dhe e jetës. Kahlo dikur shkroi: “Dhimbja, kënaqësia dhe vdekja nuk janë gjë tjetër veçse një proces ekzistence.”
Self-Portrait with Loose Hair (1946) është një nga 55 autoportretet që Frida Kahlo realizoi gjatë jetës së saj.
(Krediti: Koleksion privat)
Në një ese për ekspozitën, Beatriz Garcia-Velasco vëren se plagët e paraqitura nga Kahlo të kujtojnë mënyrën tradicionale të paraqitjes së Shën Sebastianit. Sipas saj, ato lidhen me paaftësinë dhe vuajtjet që artistja përjetoi gjatë gjithë jetës, por njëkohësisht tregojnë edhe se si ajo gjente forcë dhe një lloj shërimi përmes lidhjes së saj me natyrën.
Si në shumë prej veprave të Kahlo-s, edhe kafshët e saj mund të interpretohen në disa mënyra. Megan Wright nga Saatchi Art vëren se Kahlo i shihte kafshët e saj si “krijesa shpirtërore dhe të thella”. Ajo sugjeron gjithashtu se seksualiteti i lirë i Kahlo-s mund të ketë pasur një lidhje me mënyrën se si ajo paraqiste majmunët e saj, të cilët shfaqeshin si krijesa të lira, të pakontrolluara dhe pa turp në sjelljen e tyre. Kjo mund të shpjegojë edhe pse Kahlo i paraqiste shpesh majmunët si të barabartë me veten.
Një këndvështrim më i thjeshtë dhe më pozitiv gjendet në librin për fëmijë të vitit 2017, Frida Kahlo and Her Animalitos, nga Monica Brown, ku kafshët e Kahlos paraqiten si miq që i japin asaj forcë dhe kurajo.
“A ishin kafshët e Kahlos si fëmijët që ajo nuk pati?”
Shpesh thuhet se kafshët e Kahlos përfaqësonin fëmijët që ajo dëshironte të kishte. Është e vërtetë se veprat e saj trajtojnë hapur tema të dhimbshme, përfshirë humbjen e fëmijëve. Megjithatë, kjo mund të jetë edhe një mënyrë tepër e thjeshtë për të shpjeguar marrëdhënien e një gruaje pa fëmijë me kafshët e saj.
Në pikturën e fuqishme të vitit 1949, The Love Embrace of the Universe, the Earth (Mexico), Myself, Diego and Señor Xólotl, është në fakt bashkëshorti i saj, Diego Rivera, ai që paraqitet si një foshnjë. Ai qëndron lakuriq në krahët e Kahlos, ndërsa ajo e përkund me kujdes.
Qeni i saj, Señor Xólotl, emri i të cilit i referohet Xólotl-it, një figurë e mitologjisë azteke, shfaqet në këmbët e saj si një prani e butë dhe mbrojtëse.
“Kahlo kishte shumë kafshë që ishin burime dashurie dhe afeksioni për të”, thotë Ostrander. “Ajo kalonte shumë kohë e mbyllur në shtëpinë e saj dhe, në njëfarë mënyre, shtëpia u shndërrua në një botë më vete. Ishte më shumë si Arka e Noes sesa një situatë e trishtueshme. Nuk dua ta thjeshtoj duke thënë se kafshët ishin si fëmijë, por ndonjëherë ato zinin vendin e fëmijëve ose përfaqësonin të rinjtë që e rrethonin.”
Me kalimin e kohës, mënyra se si e kuptojmë dhe e vlerësojmë Kahlon vazhdon të pasurohet. Lidhja e saj me kafshët dhe natyrën duket po aq e fuqishme edhe sot. Gjatë gjithë jetës, ajo u përball me sprova të mëdha. Në vitin 1953, pasi këmba e saj e djathtë u amputua për shkak të një infeksioni të rëndë nga gangrena, ajo shkroi në ditarin e saj:
“Për çfarë më duhen këmbët, kur kam krahë për të fluturuar?”
Edhe autoportretet më të dhimbshme të Kahlos, në fund, përcjellin një dashuri të jashtëzakonshme për jetën. Siç shkroi ajo:
“Nuk jam e sëmurë. Jam e thyer. Por jam e lumtur që jam gjallë, për sa kohë që mund të pikturoj.”